Ελευθερία σημαίνει ευθύνη: Μια απάντηση στη δαιμονοποίηση του φιλελευθερισμού

Πάρα πολλές φορές έχω σκεφτεί για ποιον λόγο θεωρώ τον εαυτό μου ως πολίτη φιλελεύθερο. Και επειδή είναι μια έννοια που έχει κατηγορηθεί και δαιμονοποιηθεί θεωρώ ότι θα πρέπει να ξαναδούμε τι ακριβώς είναι η έννοια της ελευθερίας και από πότε απασχολεί τον άνθρωπο και την κοινωνία στην οποία ζει. Αρχικά θα ήθελα να σημειώσω ότι βασική αρχή της έννοιας της Ελευθερίας είναι η αμφισβήτηση. Η αμφισβήτηση της καθεστηκυίας τάξης, της αυθεντίας, της απόλυτης γνώσης, της εξουσίας (ειδικά της αυταρχικής) κ.λπ. Ελευθερία από την άλλη πλευρά σημαίνει ΕΥΘΥΝΗ και δεν είναι ικανοί όλοι να είναι ελεύθεροι αφού έχουν στηθεί πολιτικοοικονομικά συστήματα βασισμένα στην παρέμβαση του πατερούλη κράτους που θα ρυθμίζει τα πάντα στην ζωή και στην καθημερινότητα των πολιτών. Θέλει αρετή και τόλμη η Ελευθερία έλεγε ο Ανδρέας Κάλβος. Προφανώς και αυτά τα χαρακτηριστικά των ανθρώπων που είναι πραγματικά ελεύθεροι είναι σημαντικά για να αμφισβητήσουν την όποια εξουσία από όπου και αν προέρχεται. Η ελευθερία όμως είναι όπως προ είπαμε και ευθύνη. Ευθύνη απέναντι στην κοινωνία, την πολιτεία και τον συνάνθρωπο. Δεν είναι ασυδοσία. Σταματά εκεί που ξεκινά η ελευθερία του άλλου ανθρώπου. Απαιτεί σεβασμό στους κανόνες και τις αρχές της πολιτείας. Σεβασμό στην δημοκρατία, σεβασμό στις αρχές που διέπουν την λειτουργία της κοινωνίας.

Ο φιλελευθερισμός λοιπόν που τόσο ακραία λοιδορήθηκε είναι μια πολιτική και ηθική φιλοσοφία που βασίζεται στην ατομική ελευθερία (και ευθύνη) στα δικαιώματα του ανθρώπου και την ισονομία. Δεν είναι τυχαίο που οι ρίζες του σύγχρονου φιλελευθερισμού βρίσκονται στην αρχαία Ελλάδα αλλά στην περίοδο του Γαλλικού διαφωτισμού.

Οι πιο βασικές αιτίες που αποφάσισα στην ζωή μου να ακολουθήσω αυτήν την οδό είναι επειδή ακριβώς αισθάνομαι ΕΛΕΥΘΕΡΟΣ και φυσικά πιστεύω στις βασικές αρχές και λόγους ύπαρξης και στήριξης του φιλελευθερισμού που είναι :

Ατομική Ελευθερία: Προστατεύει τον πολίτη από αυταρχικές παρεμβάσεις του κράτους στην προσωπική του ζωή, τη σκέψη και τον λόγο.

Κράτος Δικαίου: Διασφαλίζει ότι όλοι οι πολίτες είναι ίσοι απέναντι στον νόμο, ανεξάρτητα από την καταγωγή ή την κοινωνική τους θέση.

Οικονομική Πρόοδος: Στηρίζεται στην ελεύθερη αγορά και την επιχειρηματικότητα, οι οποίες αποδεδειγμένα παράγουν πλούτο, καινοτομία και θέσεις εργασίας.

Κοινωνική Συνεργασία: Προάγει την ειρηνική συνύπαρξη ανθρώπων με διαφορετικές απόψεις και αξίες, χωρίς βίαιους καταναγκασμούς.

Δεν είναι τυχαίο που τα πιο προηγμένα κράτη του πλανήτη έχουν υιοθετήσει αυτό το μοντέλο διακυβέρνησης και οι πιο πλούσιες χώρες στον κόσμο είναι αυτές στις οποίες ανθεί η επιχειρηματικότητα, η καινοτομία και φυσικά υπάρχουν κανόνες δικαίου που ισχύουν για όλους.

 Ασκείται κριτική στον φιλελευθερισμό από διάφορες πλευρές και ειδικά από τα σοσιαλιστικά μοντέλα. Σε ποια σημεία όμως?

Κοινωνικές Ανισότητες. Θεωρείται υπεύθυνος ο φιλελευθερισμός για την ύπαρξη κοινωνικών ανισοτήτων αφού η εμπιστοσύνη στην ελεύθερη αγορά οδηγεί σε χάσμα μεταξύ των κοινωνικών στρωμάτων. Βέβαια αυτοί που ασκούν αυτήν την κριτική δεν αναφέρουν που η ζωή είναι καλύτερη. Στην Κούβα και την Βενεζουέλα ή στην Ελβετία και την Γερμανία π.χ.; Υποστήριξη της ατομικής πρωτοβουλίας και ελευθερίας σημαίνει ότι ΟΛΟΙ έχουν την ευκαιρία να κερδίσουν την ζωή τους. Πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα από την Amazon, Google, Apple, Facebook κ.λπ. που ιδρύθηκαν σε ένα υπόγειο, στο δωμάτιο ενός φοιτητή, στο γκαράζ του σπιτιού και σήμερα είναι παγκόσμιου κολοσσοί μαρτυρά ακριβώς ότι ΟΛΟΙ έχουν την ευκαιρία τους σε ένα ανοιχτό και με κανόνες (Κράτος Δικαίου) σύστημα. Μην ξεχνάμε ότι ακόμη και η Κίνα σήμερα λειτουργεί υιοθετώντας κανόνες ελεύθερης αγοράς.  

Αποδυνάμωση του κοινωνικού κράτους με την έννοια της υποβάθμισης των δημόσιων αγαθών όπως είναι π.χ. η παιδεία, η υγεία και η κοινωνική πρόνοια. Για να μπορέσει μια πολιτεία να παράσχει αυτά τα αγαθά στους πολίτες της πρέπει να έχει έσοδα. Τα έσοδα της εκάστοτε πολιτείας προέρχονται από τους φόρους. Οι φόροι αυξάνονται όταν αυξάνεται ο πλούτος της κοινωνίας και αυτός αυξάνεται όταν ο πολίτης έχει την δυνατότητα και προοπτική να αυξήσει τον πλούτο του. Αλλιώς το κράτος ρυθμιστής θα μοιράζει φτώχεια. Ξέρουμε το παράδειγμα του υπαρκτού σοσιαλισμού που τελικά κατέρρευσε ως χάρτινος πύργος. Χωρίς κράτος προνοίας, χωρίς ελευθερίες και χωρίς κρατικό ή ατομικό πλούτο πέραν των ανθρώπων που ήταν κοντά στα κέντρα εξουσίας, της κομματικής νομενκλατούρας

Υπερβολικός ατομισμός με την έννοια της τάσης του φιλελευθερισμού με την έμφαση στον άνθρωπο που αποδυναμώνει την έννοια της κοινωνίας της αλληλεγγύης και της κοινότητας. Προφανώς και αυτή η ερμηνεία είναι απόλυτα λανθασμένη αφού όταν βελτιώνεσαι ως άνθρωπος όταν πιστεύεις στην ελευθερία και στην ισονομία προφανώς και ενδιαφέρεσαι για το κοινό καλό πολύ περισσότερο. Και μάλιστα το κάνεις συνειδητά χωρίς να στο επιβάλλει κάποια ΑΝΩΘΕΝ εξουσία καταναγκαστικά.  .

Ασυδοσία των αγορών και κρίσεις. Η έλλειψη της κρατικής ρύθμισης θεωρείται για τους επικριτές του φιλελευθερισμού ως η αιτία των οικονομικών κρίσεων, στην ανάπτυξη μονοπωλίων αλλά και εκμετάλλευσης των εργαζομένων. Εδώ φυσικά η κριτική στερείται κάθε σοβαρότητας αφού αν συγκρίνουμε απλά τον μισθό ή τις συνθήκες εργασίας σε μια φιλελεύθερη οικονομία π.χ. Ελβετία με τους μισθούς και τις συνθήκες εργασίας π.χ. στην Κούβα, την Βόρεια Κορέα ή την Βενεζουέλα π.χ. θα καταλάβουμε που και σε ποιο σύστημα ευημερούν οι άνθρωποι. Οι οικονομικές κρίσεις του δυτικού κόσμου ήρθαν, κλόνισαν την κοινωνία και ξεπεράστηκαν. Θα ξανάρθουν και θα ξεπεραστούν. Όταν εμφανίστηκε μια κρίση στο «άλλο» σύστημα αυτό κατέρρευσε σαν χάρτινος πύργος επειδή απλά οι άνθρωποι επέλεξαν να είναι ελεύθεροι. Φυσικά στα φιλελεύθερα δημοκρατικά κράτη ο ρόλος της πολιτείας είναι σημαντικότατος με τους ρυθμιστικούς κανόνες και τις ανεξάρτητες αρχές ελέγχου.

Περιβαλλοντική υποβάθμιση αφού στο κυνήγι του κέρδους αγνοείται το περιβαλλοντικό κόστος. Και εδώ θα δούμε ότι στις σύγχρονες κοινωνίες τα επίπεδα της αειφόρου γεωργίας, της εκμετάλλευσης των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας αλλά και της ανακύκλωσης είναι σε επίπεδα πολύ υψηλότερα από οποιοδήποτε άλλο σύστημα. Η περιβαλλοντική συνείδηση των πολιτών των ελευθέρων δημοκρατιών είναι σε πολύ υψηλότερα επίπεδα από όλα τα υπόλοιπα κράτη του κόσμου.

Φυσικά σε όλα αυτά μπορούν να ειπωθούν πάρα πολλά αντεπιχειρήματα!

Ιστορική ευημερία και μείωση της φτώχιας. Η ελεύθερη αγορά , η καινοτομία, ο ανταγωνισμός έδωσαν κίνητρα για την τεχνολογική ανάπτυξη την επιχειρηματικότητα που οδήγησαν στην αύξηση του πλούτου και την μείωση της φτώχιας.

Μείωση της ακραίας φτώχειας αφού ιστορικά αποδεικνύεται ότι οι χώρες που υιοθέτησαν την ελεύθερη οικονομία είδαν να μειώνεται δραστικά η ακραία φτώχια σε αντίθεση με τις χώρες που επέλεξαν συστήματα ελεγχόμενης και παρεμβατικής οικονομίας.

Περιορισμός της εξουσίας. Ο φιλελευθερισμός ΕΠΙΒΑΛΛΕΙ αυστηρά όρια στο κράτος μέσω του Συντάγματος και της διάκρισης των εξουσιών εμποδίζοντας την ανάδειξη απολυταρχικών καθεστώτων.

Σχετικά με τα ατομικά δικαιώματα εξασφαλίζει ότι το κράτος ΥΠΗΡΕΤΕΙ τον πολίτη και όχι ο πολίτης το κράτος και την κεντρική εξουσία. Κατοχυρώνονται τα δικαιώματα της ανεξιθρησκείας, της ελευθερίας του λόγου και κυρίως της ιδιωτικής ζωής.

Αναγνωρίζοντας την διαφορετικότητα των ανθρώπων (σε επίπεδο αξιών , θρησκείας, στόχων κ.λπ.) εξασφαλίζει την ειρηνική συνύπαρξη μεταξύ τους. Αντί να επιβάλλει ένα ενιαίο τρόπο ζωής δημιουργεί κανόνες και νόμους που εξασφαλίζουν την ειρηνική συνύπαρξη όλων. Σε μια φιλελεύθερη κοινωνία η θέση ενός ανθρώπου καθορίζεται από την αξία και τις ικανότητές του και όχι από την καταγωγή του.

Τέλος σε μια φιλελεύθερη κοινωνία εξασφαλίζεται η ΙΣΟΝΟΜΙΑ, δηλαδή το κράτος δικαίου. Όλοι οι πολίτες ανεξάρτητα από την καταγωγή ή το αξίωμά τους είναι ίσοι απέναντι στον νόμο προστατεύοντας τους αδύναμους από την αυθαιρεσία των ισχυρών.

Ο φιλελευθερισμός σαν ιδεολογικό ρεύμα γεννήθηκε και ανδρώθηκε την περίοδο του διαφωτισμού. Ήταν η ιδεολογία που αμφισβήτησε την Βαστίλη, αμφισβήτησε την εξουσία και τροφοδότησε την Γαλλική επανάσταση. Παράλληλα αποτέλεσε τον θεμέλιο λίθο της Ελληνικής Επανάστασης με κορυφαίο εκφραστή της ιδεολογίας τον Ρήγα Φεραίο. Ο Θούριος του δεν ήταν απλώς ένα εμβατήριο ξεσηκωμού, αλλά η έμπρακτη απόδειξη ότι η ελευθερία, η ισονομία και η δικαιοσύνη είναι ο μόνος δρόμος για την προκοπή ενός έθνους. Ο φιλελευθερισμός, λοιπόν, δεν είναι μια θεωρία για τους λίγους· είναι το οξυγόνο της ανοιχτής κοινωνίας. «Καλύτερα μιας ώρας ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΖΩΗ παρά σαράντα χρόνια σκλαβιά και φυλακή…»

Ο Τζον Λοκ και το «κοινωνικό συμβόλαιο» επηρέασε τον γαλλικό διαφωτισμό. Ο Μοντεσκιέ εισήγαγε την έννοια της διάκρισης των εξουσιών, ο Βολταίρος υπερασπίστηκε την ελευθερία του λόγου και φυσικά ο Ρουσό που υποστήριξε ότι η εξουσία πηγάζει από τον λαό και όχι από τον Θεό. Η γαλλική επανάσταση με κεντρικό σύνθημα την «Ελευθερία, την Ισότητα και την Αδελφοσύνη» υπήρξε το ορόσημο του φιλελευθερισμού.

Όλοι αυτοί οι πρόδρομοι διανοητές της ελευθερίας, και οι σύγχρονοι διανοητές είχαν και εξακολουθούν να έχουν ένα κοινό χαρακτηριστικό. Την ΑΜΦΙΣΒΗΤΗΣΗ. Υπό την έννοια αυτή δεν μπορώ παρά να συμφωνήσω 100% με το :

 «Ubi dubium ibi libertas»  Όπου αμφισβήτηση, εκεί ελευθερία.

Publilius Syrus Ρωμαίος γνωμικογράφος  (1ος μ.Χ αιών)

 Αμανιός Εμμ. Αντώνης

AntAma Business Marketing and Education Activities

Business Consultant